હૉર્મુઝ સંકટ બાદ ભારતની એનર્જી સિક્યુરિટી સામે આગામી મોટો પડકાર કયો હશે? તેલ, ગેસ કે વીજળીમાંથી કયા ક્ષેત્ર પર સૌથી વધુ અસર થઈ શકે છે, તેને લઈને ઊર્જા નિષ્ણાતોમાં ચર્ચા તેજ બની છે.

પર્શિયન ગલ્ફ અને અરબી સમુદ્રને જોડતી હૉર્મુઝની ખાડી એ દુનિયાના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ એનર્જી ચોકપોઇન્ટ્સમાંથી એક છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કતાર, કુવૈત અને ઇરાક જેવા દેશોનો ઊર્જા પ્રવાહ આ જ સમુદ્ર માર્ગથી પસાર થાય છે. આ માત્ર કોઈ દરિયાઈ રસ્તો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા ધમની છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થા આયાતી ઊર્જા પર નભતી હોવાથી આ માર્ગનું સુરક્ષિત રહેવું અનિવાર્ય છે.

દેશનાં કારખાનાંઓને ઊર્જા જોઈએ, પરિવહનને બળતણ જોઈએ, ટ્રકોને ડિઝલ અને વિમાનોને એવિએશન ફ્યુઅલ જોઈએ છે. રસોડામાં એલપીજી, ખાતર ઉદ્યોગને ગેસ અને પાવર પ્લાન્ટ્સને ઈંધણ વગર ચાલવું અશક્ય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો ઊર્જા સુરક્ષિત તો અર્થતંત્ર સુરક્ષિત. જો એનર્જી સપ્લાયમાં મોટો આંચકો લાગે, તો તેની સીધી અસર સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થા પર પડે છે. ૨૦૨૬ની કટોકટીએ ભારતની એલએનજી સપ્લાય ચેઈનને કઠિન કસોટીમાં મૂકી દીધી હતી. કતાર ભારતનું મુખ્ય એલએનજી સપ્લાયર રહ્યું છે, પરંતુ સંકટના સમયમાં ત્યાંથી આવતા સપ્લાયમાં ભારે ઘટાડો નોંધાયો હતો.

પરિણામે ભારતે તાત્કાલિક ધોરણે વૈકલ્પિક સ્રોતોની શોધ કરી. અમેરિકા, નાઈજીરીયા, ઓમાન અને અંગોલા જેવા દેશો પાસેથી વૈકલ્પિક કાર્ગો મંગાવવામાં આવ્યા. મે ૨૦૨૬માં અમેરિકા ભારતનું સૌથી મોટું એલએનજી સ્રોત બની ગયું. આનાથી સાબિત થયું કે ભારત અનુકૂલન સાધી શકે છે, પરંતુ વૈવિધ્યીકરણની એક કિંમત ચૂકવવી પડે છે. એલએનજીની લૉજિસ્ટિક્સ જટિલ હોવાથી અને ખાસ કેરિયર્સની જરૂર પડતી હોવાથી, કટોકટીમાં એશિયન સ્પોટ એલએનજીના ભાવ વધીને આશરે ૨૫ ડૉલર પ્રતિ MMBtu સુધી પહોંચી ગયા હતા. આના કારણે ફર્ટિલાઇઝર, પાવર, સિટી ગેસ, સિરામિક્સ અને ગ્લાસ જેવા ઉદ્યોગો પર મોટો આંચકો આવ્યો હતો.

એલપીજી સીધી રીતે ઘરની રસોઈ સાથે જોડાયેલી છે. જો શિપિંગ રૂટ્સ અથવા ગલ્ફનો સપ્લાય પ્રભાવિત થાય, તો એલપીજીના ખર્ચ પર તીવ્ર દબાણ આવે છે. આથી, LPG Security એ જ Household Security છે. સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ્સનો ઉદ્દેશ કાયમી સપ્લાય આપવાનો નથી, પરંતુ કટોકટીના સમયમાં વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાઓ ગોઠવવા માટે સમય મેળવવાનો છે. પ્રશ્ન માત્ર કેટલા બેરલ તેલ છે તેટલો નથી, પરંતુ તે છે કે આ રિઝર્વ્સ કેટલા દિવસો સુધી રાષ્ટ્રીય માંગને સાચવી શકે છે. કાચા તેલની સાથે-સાથે એલપીજી, ગેસ અને વીજળીના સંગ્રહને પણ સ્ટ્રેટેજિક માળખામાં સામેલ કરવા અનિવાર્ય છે.

ભારત ક્યારેય કોઈ એક સપ્લાયર પર નિર્ભર નથી. રશિયા, ઇરાક, સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને આફ્રિકા જેવા વિવિધ સ્રોતોથી તેલ મેળવવું એ જ આપણી તાકાત છે. ડિસ્કાઉન્ટેડ રશિયન તેલે ભારતીય રિફાઇનર્સને સ્પર્ધાત્મક રાખ્યા છે, પરંતુ જીઓપોલિટિકલ દબાણો વચ્ચે રશિયા કે મધ્ય પૂર્વના દેશો પૈકી કોઈ એક પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવાને બદલે ‘મેક્સિમમ સપ્લાયર્સ ફ્લેક્સિબિલિટી’ અપનાવવી જરૂરી છે. મધ્ય પૂર્વ જરૂરી પણ છે અને જોખમી પણ છે. સંઘર્ષો વધવાની સ્થિતિમાં વૈકલ્પિક સ્રોતો પર નજર રાખવી જ પડે. લાંબા ગાળાના કરારો હોવા છતાં દરિયાઈ માર્ગ બંધ થાય તો ભૌતિક કાર્ગો પહોંચી શકતો નથી. તેથી સપ્લાયર + રૂટ + સ્ટોરેજ એ એનર્જી સિક્યુરિટીના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભ છે. ઓમાન અને અમેરિકા જેવા દેશો પણ આ વ્યૂહરચનામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

ભવિષ્યમાં ઊર્જાનો પ્રશ્ન માત્ર તેલ પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ તે વીજળી પર કેન્દ્રિત થશે. એઆઈ ડેટા સેન્ટર્સ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, અદ્યતન ઉત્પાદન અને શહેરીકરણને કારણે વીજળીની માંગ ઝડપથી વધશે. તેથી માત્ર ઓઈલ સિક્યુરિટી નહીં, પરંતુ પાવર સિક્યુરિટી પણ અત્યંત આવશ્યક છે. સૌર અને પવન ઊર્જા મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ સૂર્ય અને પવન હંમેશા એકસરખા રહેતા નથી. આ મર્યાદાને પહોંચી વળવા માટે બેટરી સ્ટોરેજ, પમ્પ હાઇડ્રો અને ગ્રીડ આધુનિકીકરણ જરૂરી છે. આ સાથે ન્યુક્લિયર પાવરને પણ વેગ આપવો પડશે. ભવિષ્યનું સાચું મિશ્રણ સૌર + પવન + ન્યુક્લિયર + હાઇડ્રો + સ્ટોરેજ બનશે.