पोस्ट किया गया २९ ઑગસ્ટ, २०२६ | મયુર પટેલ | વિશ્વ
વોશિંગ્ટન:
અમેરિકામાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રશાસને ઈરાનને વૈશ્વિક અર્થતંત્રથી અલગ પાડવા માટે “આર્થિક ગળું દબાવવાની” યોજના રજૂ કરી છે. આ અંતર્ગત વોશિંગ્ટને તેના “Economic D-Day” અભિયાન હેઠળ ઈરાન સાથે વેપાર કરતા દેશો અને સંસ્થાઓ સામે ગૌણ પ્રતિબંધોની ધમકી વધુ વિસ્તારી છે. અમેરિકાએ તેહરાન સાથે વેપાર ચાલુ રાખનારા “સહયોગીઓ” સામે પણ દંડાત્મક કાર્યવાહી કરવાની ચેતવણી આપી છે.
આ જાહેરાત મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધને લગભગ છ મહિના થઈ ગયા બાદ કરવામાં આવી છે. યુદ્ધ હવે મડાગાંઠમાં ફસાયું છે, શાંતિ મંત્રણા અટકી ગઈ છે અને તેહરાને મહત્વપૂર્ણ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી મોટાભાગના જહાજોની અવરજવર રોકી દીધી છે. અમેરિકાના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે ઈરાનને આર્થિક રીતે ખતમ કરવાની યોજનાને “અંતિમ તબક્કો” ગણાવતા કહ્યું કે વિસ્તૃત ગૌણ પ્રતિબંધો ઈરાનની ડિજિટલ એસેટ્સ, ટેક્નોલોજી, સોનું, ઉડ્ડયન અને શિપિંગ ક્ષેત્રોને નિશાન બનાવશે.
અમેરિકાએ ઈરાનને તેલની આવક મેળવવામાં, હથિયારોની ખરીદીમાં અને સાયબર ઓપરેશન્સમાં મદદ કરવાના આરોપસર 60 વ્યક્તિઓ, કંપનીઓ અને જહાજો સામે નવા પ્રતિબંધો પણ જાહેર કર્યા છે. આ કાર્યવાહી UAE, હોંગકોંગ, ચીન, સિંગાપોર અને યુરોપ સહિત વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં આવેલી સંસ્થાઓ સામે કરવામાં આવી છે.
અમેરિકાના નવા પગલાંનો અમલ કેવી રીતે થશે તેની વિગતો હજુ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ નથી. જોકે, આ ધમકીથી ઈરાનના કેટલાક મોટા વેપારી ભાગીદારો, ખાસ કરીને ચીન અને ભારત, અમેરિકા સાથે ટકરાવની સ્થિતિમાં આવી શકે છે. ચીન, UAE, તુર્કી, ઈરાક, યુરોપિયન યુનિયન, ભારત, પાકિસ્તાન અને રશિયા ઈરાનના મોટા વેપારી ભાગીદારોમાં સામેલ છે.
ચીન ઈરાનનો સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર છે. ઈરાનના બિન-તેલ વિદેશી વેપારમાં ચીનનો હિસ્સો લગભગ એક તૃતીયાંશ છે. અમેરિકી સરકારના આંકડા અનુસાર, ઈરાનની તેલ નિકાસનો લગભગ 90 ટકા હિસ્સો પણ ચીન ખરીદે છે.
બેઇજિંગના આંકડા અનુસાર, 2025માં ચીન અને ઈરાન વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર 9.96 અબજ ડોલરનો હતો. જોકે, U.S.-China Economic and Security Review Commission અનુસાર, આ આંકડામાં તે વર્ષે ચીનને કરવામાં આવેલી અંદાજે 31.2 અબજ ડોલરની બિન-રિપોર્ટેડ ઈરાની કાચા તેલની નિકાસનો સમાવેશ થતો નથી.
Kplerના અંદાજ મુજબ, 2025માં ચીને દરરોજ સરેરાશ 13.8 લાખ બેરલ ઈરાની તેલ ખરીદ્યું હતું. તેના જણાવ્યા અનુસાર, ચીનની સ્વતંત્ર રિફાઇનરીઓ મોટા જથ્થામાં ઈરાની તેલ ખરીદે છે અને ઘણી વખત તેને મલેશિયા અથવા ઇન્ડોનેશિયાના કાચા તેલ તરીકે દર્શાવીને ડોલર સિસ્ટમની બહારના મધ્યસ્થીઓ મારફતે ચુકવણી કરે છે.
એપ્રિલમાં અમેરિકી ટ્રેઝરીએ અબજો ડોલરનું ઈરાની તેલ ખરીદનારી ચીનની એક સ્વતંત્ર રિફાઇનરી સામે પ્રતિબંધો લગાવ્યા હતા. સાથે જ ઈરાની તેલના વેપારને સરળ બનાવતી ચીની બેંકો સામે ગૌણ પ્રતિબંધોની ચેતવણી પણ આપી હતી.
ચીને ઈરાન સામેના અમેરિકી પ્રતિબંધોનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો છે અને કહ્યું છે કે તે પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરશે. ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા લિન જિયાને નિયમિત પ્રેસ બ્રીફિંગમાં કહ્યું હતું કે ચીન ગેરકાયદેસર એકપક્ષીય પ્રતિબંધોનો સખત વિરોધ કરે છે અને પોતાના અધિકારો તથા હિતોનું રક્ષણ કરવા જરૂરી તમામ પગલાં લેશે.
પર્શિયન ગલ્ફની પેલે પાર ઈરાનથી માત્ર 50 માઈલ દૂર આવેલું UAE લાંબા સમયથી ઈરાન માટેનું મહત્વપૂર્ણ વેપારી કેન્દ્ર રહ્યું છે. વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશનના આંકડા અનુસાર, 2024માં બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર આશરે 28 અબજ ડોલરનો હતો. તે વર્ષે UAE ઈરાન માટે આયાતનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત હતો અને ઈરાનની કુલ આયાતમાં તેનો હિસ્સો 30 ટકાથી વધુ હતો.
UAE ઈરાનનું ત્રીજું સૌથી મોટું નિકાસ બજાર પણ હતું. ઈરાનની કુલ નિકાસમાં UAEનો હિસ્સો 12 ટકા હતો, જેનું મૂલ્ય 7 અબજ ડોલરથી વધુ હતું.
જોકે, ગયા અઠવાડિયે આ સંબંધોમાં તણાવ આવ્યો. UAEના પ્રદેશ તરફ બે બેલિસ્ટિક મિસાઇલ છોડવામાં આવ્યા બાદ, જેમાંથી એક UAEની માલિકીના ટેન્કરને નિશાન બનાવતી હતી, UAEએ ઈરાન સાથેના તમામ વેપાર અને નાણાકીય વ્યવહારો સ્થગિત કરવાની કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી.
ઈરાને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સુધી પહોંચવા માટે UAEની બેંકો અને નાણાકીય વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કર્યો છે. અમેરિકી થિંકટેંક The Washington Institute અનુસાર, ઈરાનને આ વ્યવસ્થાથી સંપૂર્ણપણે અલગ કરવા માટે UAEના સત્તાવાળાઓએ પારદર્શક ન હોય તેવી નાણાકીય અને વેપારી પ્રવૃત્તિઓ સામે વધુ કડક કાર્યવાહી કરવી પડશે.
તુર્કીના ઈરાન સાથે મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી સંબંધો છે. તુર્કી ઈરાન પાસેથી કુદરતી ગેસની આયાત કરે છે અને ઈરાનને વિવિધ ઉત્પાદિત વસ્તુઓની નિકાસ કરે છે.
તુર્કીના વિદેશ મંત્રાલય અનુસાર, 2024માં તુર્કી અને ઈરાન વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર 5.7 અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યો હતો. તુર્કી મુખ્યત્વે મશીનરી અને તેના પાર્ટ્સ, કેમિકલ તથા કૃષિ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરે છે, જ્યારે ઈરાન પાસેથી ઊર્જા ઉત્પાદનોની આયાત કરે છે.
બંને દેશો વચ્ચેનો 25 વર્ષનો ગેસ સપ્લાય કરાર જુલાઈના અંતમાં પૂર્ણ થયો હતો. તે પહેલાં આ વર્ષે તુર્કીની ઈરાન પાસેથી ગેસની આયાતમાં વધારો થયો હતો અને તુર્કીની કુલ કુદરતી ગેસ આયાતમાં ઈરાનનો હિસ્સો વધીને 18.6 ટકા થયો હતો.
તુર્કીએ અઝરબૈજાન અને રશિયા પાસેથી પાઇપલાઇન મારફતે આયાત વધારીને અન્ય સપ્લાયરો તરફ વળવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ અત્યાર સુધી તેણે ઈરાન સાથેના સંબંધો સંપૂર્ણપણે તોડવાના કોઈ સંકેત આપ્યા નથી.
ઈરાક ઈરાનની વીજળી અને ગેસ પર નિર્ભર છે અને બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી અબજો ડોલરનો વેપાર થાય છે. માર્ચ 2024માં ઈરાને ઈરાકને દર વર્ષે લગભગ 660 અબજ ક્યુબિક ફૂટ સુધી કુદરતી ગેસ સપ્લાય કરવા માટે પાંચ વર્ષનો કરાર રિન્યૂ કર્યો હતો.
અમેરિકી Energy Information Administration અનુસાર, 2023માં ઈરાન પાસેથી થતી વીજળીની આયાત ઈરાકના કુલ વીજ ઉત્પાદનના 30 ટકાથી વધુ હતી.
Reuters અનુસાર, 2025માં ઈરાન અને ઈરાક વચ્ચેનો વેપાર 10 અબજ ડોલરથી વધુ હતો. ઈરાન ઈરાકને ખાદ્ય સામગ્રી, ગ્રાહક ઉત્પાદનો અને અન્ય ચીજવસ્તુઓની નિકાસ કરે છે. જોકે, આ વર્ષે વિસ્તારમાં વધેલા સુરક્ષા જોખમો અને યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ સરહદી માર્ગો પર થતી અવારનવાર અડચણોને કારણે વેપારમાં ઘટાડો થયો છે.
ઈરાક વીજ ઉત્પાદન માટે ઈરાનને કુદરતી ગેસના બદલામાં દર વર્ષે આશરે 4થી 5 અબજ ડોલર ચૂકવે છે. નવા અમેરિકી પ્રતિબંધોના કારણે ઈરાનની ઊર્જા માટે બગદાદ દ્વારા કરવામાં આવતી ચુકવણી પર અસર પડી શકે છે.
ભારત ઈરાનના ટોચના પાંચ વેપારી ભાગીદારોમાં સામેલ છે. જોકે, ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઘટ્યો છે. ભારતના વાણિજ્ય વિભાગ અનુસાર, માર્ચ 2026માં પૂરા થયેલા નાણાકીય વર્ષમાં બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર લગભગ 1.6 અબજ ડોલર રહ્યો હતો. માર્ચ 2023માં પૂરા થયેલા વર્ષમાં આ આંકડો 2.3 અબજ ડોલર હતો.
ભારત મુખ્યત્વે ઈરાનને ચોખા, ચા, ખાંડ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સની નિકાસ કરે છે, જ્યારે ઈરાન પાસેથી સૂકા અને તાજા ફળોની આયાત કરે છે.
એપ્રિલમાં અમેરિકાએ ઈરાનના કાચા તેલની નિકાસ પરના પ્રતિબંધો અસ્થાયી રીતે હળવા કર્યા બાદ ભારતે સાત વર્ષના વિરામ પછી ઈરાન પાસેથી ફરી કાચા તેલની આયાત શરૂ કરી હતી.
પરંતુ હવે આ વેપાર સંબંધોની કસોટી થઈ શકે છે. જો વોશિંગ્ટન ઈરાનની ઊર્જા ખરીદતી કોઈપણ સંસ્થા, જેમાં ભારતીય રિફાઇનરીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, સામે પ્રતિબંધો લગાવવાની પોતાની ધમકીનો અમલ કરે છે, તો ભારત-ઈરાન વેપાર પર તેની સીધી અસર પડી શકે છે.
टिप्पणियाँ
टिप्पणियाँ लोड हो रही हैं...