ચીનમાં ધર્મ અને આસ્થાની પણ કથિત રીતે દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે, હોસ્પિટલથી લઈને સ્કૂલ સુધી ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવાના દાવા વચ્ચે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને માનવ અધિકારોને લઈને સવાલો ઊભા થયા છે.

ચીનમાં ધાર્મિક આસ્થા અને વ્યક્તિની ધાર્મિક ઓળખને લઈને સરકારની કથિત દેખરેખ વધુ કડક બની રહી હોવાના અહેવાલ સામે આવ્યા છે. તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ચીનના સરકારી સંસ્થાનો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં લોકો કયા ધર્મને માને છે કે તેઓ કોઈ ધર્મમાં માનતા નથી તેની માહિતી એકત્ર કરવામાં આવી રહી છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચીનના ચેંગદૂ શહેરની એક સરકારી હોસ્પિટલમાં કાયમી કર્મચારીઓ ઉપરાંત કોન્ટ્રાક્ટ અને અસ્થાયી કર્મચારીઓ પાસેથી પણ તેમની ધાર્મિક માન્યતાઓ અંગે માહિતી માંગવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. એટલું જ નહીં, શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના પરિવારની ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિની પણ તપાસ કરવામાં આવી રહી હોવાના અહેવાલ છે.

હોસ્પિટલમાં દરેક કર્મચારીને પૂછવામાં આવી ધાર્મિક ઓળખ
રિપોર્ટ અનુસાર ચેંગદૂની એક સરકારી હોસ્પિટલમાં કર્મચારીઓની ધાર્મિક માન્યતાઓ અંગે એક વ્યાપક સર્વે હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રક્રિયામાં માત્ર કાયમી સ્ટાફને જ નહીં પરંતુ કોન્ટ્રાક્ટ અને અસ્થાયી કર્મચારીઓને પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. કર્મચારીઓને જણાવવાનું હતું કે તેઓ કોઈ ધર્મમાં માને છે કે નહીં. જે કર્મચારીઓ કોઈ ધાર્મિક માન્યતા ધરાવતા નથી, તેમની માહિતી પણ અલગથી નોંધવાની હતી.આ કવાયતને હોસ્પિટલ દ્વારા વિચારધારા, જાતીય અને ધાર્મિક બાબતોની નિયમિત તપાસ સાથે જોડવામાં આવી હોવાનો અહેવાલ છે. એટલે કે ધાર્મિક ઓળખને માત્ર વ્યક્તિગત બાબત તરીકે નહીં પરંતુ સંસ્થાકીય સ્તરે નોંધવામાં આવી રહી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ખાસ બાબત એ છે કે આ તપાસમાં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના સભ્યો પણ સામેલ હોવાનું જણાવાયું છે.

‘ધર્મ નથી માનતા’ તો પણ માહિતી આપવી પડશે
આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે જો કોઈ કર્મચારી કોઈ ધર્મમાં માનતો ન હોય તો પણ તેની માહિતી નોંધવાની હતી. એટલે સર્વે માત્ર ધાર્મિક લોકોની ઓળખ શોધવા પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. દરેક કર્મચારીની ધાર્મિક સ્થિતિ નોંધવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.અહેવાલ મુજબ હોસ્પિટલની આંતરિક સૂચનામાં તમામ કર્મચારીઓને માહિતી આપવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું અને કોઈ સંબંધિત વિગતો છુપાવવા કે છોડવા નહીં એવી સૂચના આપવામાં આવી હતી. આ માહિતી નિર્ધારિત કર્મચારીઓ દ્વારા એકત્રિત કરવાની અને તેને ગોપનીય રાખવાની વાત પણ સામે આવી છે.

કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના સભ્યો માટે પણ કડક નિયમ
રિપોર્ટમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચીનની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના સભ્યો માટે કોઈ ધર્મનું પાલન કરવું પ્રતિબંધિત માનવામાં આવે છે. જો કોઈ કર્મચારી પોતાને ધાર્મિક હોવાનું જણાવે તો તેને પોતાની પાર્ટી શાખાને તેની જાણકારી આપવા માટે કહેવામાં આવી શકે છે.ચીનમાં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી સત્તાના કેન્દ્રમાં છે અને પાર્ટીની વિચારધારા સત્તાવાર રીતે નાસ્તિકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. અગાઉથી જ પાર્ટીના સભ્યોની ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ અંગે અનેક અહેવાલો સામે આવતા રહ્યા છે. આ કારણે તાજેતરના કથિત સર્વેને ચીનમાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર સરકારની વ્યાપક નજરના ભાગ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

હવે સ્કૂલોમાં પણ વિદ્યાર્થીઓના પરિવારની તપાસ?
ધાર્મિક ઓળખ અંગેની કથિત દેખરેખ માત્ર સરકારી હોસ્પિટલ સુધી મર્યાદિત નથી. અહેવાલ મુજબ ચીનના સિચુઆન પ્રાંતની એક યુનિવર્સિટીના વહીવટી કર્મચારીએ દાવો કર્યો છે કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ ઉપરાંત તેમના પરિવારની ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિની માહિતી પણ એકત્ર કરવામાં આવી રહી છે. આ માહિતી ઉચ્ચ અધિકારીઓ સુધી મોકલવામાં આવતી હોવાનો દાવો છે.આનો અર્થ એ થયો કે કોઈ વિદ્યાર્થી કયા ધર્મમાં માને છે તે ઉપરાંત તેના માતા-પિતા અથવા પરિવારની ધાર્મિક ઓળખ અંગેની માહિતી પણ સરકારી તંત્ર સુધી પહોંચાડવામાં આવી શકે છે. જોકે આ માહિતીનો અંતિમ ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તે અંગે તમામ વિગતો સ્પષ્ટ નથી.

સ્કૂલમાં પ્રવેશ પહેલાં પરિવારની બેકગ્રાઉન્ડ તપાસ
ચેંગદૂના શિક્ષણ વિભાગ સાથે જોડાયેલા એક કર્મચારીના જણાવ્યા મુજબ, બાળકોના સ્કૂલમાં પ્રવેશ પહેલાં તેમના પરિવારની નિયમિત પૃષ્ઠભૂમિ તપાસ કરવામાં આવે છે. આ તપાસમાં પરિવારની ધાર્મિક ઓળખ પણ સામેલ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.જો આ દાવાઓ સાચા હોય તો તેનો અર્થ એ થાય છે કે ધાર્મિક ઓળખ અંગેની માહિતી હવે માત્ર ધાર્મિક સંસ્થાઓ કે વ્યક્તિગત જીવન પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ સરકારી નોકરી, હોસ્પિટલ અને શિક્ષણ જેવી સામાન્ય જાહેર સંસ્થાઓ સુધી પણ પહોંચી રહી છે.

ચીનમાં ધર્મ પર સરકારનું નિયંત્રણ પહેલેથી જ કડક
ચીનમાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનું નિયંત્રણ નવી વાત નથી. દેશની સરકાર લાંબા સમયથી ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ રાખે છે. રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગના નેતૃત્વ હેઠળ ધાર્મિક બાબતો પર પાર્ટીની દેખરેખ વધુ મજબૂત કરવાની નીતિ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.ચીનની ‘સિનિસાઇઝેશન ઓફ રિલિજન’ નીતિ હેઠળ ધાર્મિક સંગઠનો અને તેમની પ્રવૃત્તિઓને ચીનની રાજકીય તથા સાંસ્કૃતિક પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. સરકારનું વલણ એવું છે કે ધાર્મિક સંગઠનો દેશના કાયદા, સામાજિક વ્યવસ્થા અને રાષ્ટ્રીય વિચારધારા સાથે સુસંગત રહે.

શા માટે ધાર્મિક ઓળખને લઈને આટલી નજર?
ચીનની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી માટે રાજકીય અને વિચારધારાત્મક નિયંત્રણ અત્યંત મહત્વનું છે. સરકારને કોઈ પણ એવી સંગઠિત પ્રવૃત્તિ અંગે ચિંતા રહે છે જે પાર્ટીના નિયંત્રણથી બહાર સ્વતંત્ર રીતે લોકોમાં પ્રભાવ પેદા કરી શકે. ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને સમુદાયો પણ આ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે છે.આ કારણે ચીનમાં નોંધાયેલા ધાર્મિક સંગઠનો પર સરકારની દેખરેખ રહે છે. ચીન સત્તાવાર રીતે કેટલાક માન્ય ધર્મોને નિયંત્રિત માળખા હેઠળ મંજૂરી આપે છે, પરંતુ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટે નોંધણી અને સરકારી દેખરેખ જેવી શરતો લાગુ પડે છે. અગાઉના અહેવાલોમાં પણ ચીનમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા પર વિવિધ પ્રકારના નિયંત્રણો અંગે ચર્ચા થઈ છે.

ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સામે મોટો સવાલ
ચીનમાં ધર્મ અંગેની આ કથિત તપાસે હવે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિગત ગોપનીયતા અંગે પણ સવાલો ઊભા કર્યા છે. કોઈ વ્યક્તિ કયા ધર્મને માને છે કે કોઈ ધર્મમાં માનતો નથી, આ વ્યક્તિગત ઓળખનો ભાગ છે. પરંતુ જો આ માહિતી સરકારી નોકરી, શાળા પ્રવેશ અને અન્ય સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાય તો લોકોની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અંગે ચર્ચા સ્વાભાવિક છે.તાજેતરના અહેવાલમાં જે દાવા કરવામાં આવ્યા છે તે લીક થયેલા આંતરિક દસ્તાવેજો અને પોતાની ઓળખ જાહેર ન કરવા માંગતા લોકોના નિવેદનો પર આધારિત છે. તેથી દરેક દાવાની સ્વતંત્ર રીતે સંપૂર્ણ પુષ્ટિ થઈ છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.

‘આસ્થા’ હવે વ્યક્તિગત નહીં, સરકારી રેકોર્ડનો વિષય?
ચેંગદૂની હોસ્પિટલમાં કર્મચારીઓ પાસેથી ધાર્મિક માહિતી માંગવામાં આવી હોવાના દાવા અને સ્કૂલોમાં વિદ્યાર્થીઓ તથા તેમના પરિવારની ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિ એકત્ર કરવામાં આવતી હોવાના અહેવાલે ચીનની નીતિ પર નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે.એક તરફ ચીનની સરકાર ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરીને સામાજિક સ્થિરતા અને રાષ્ટ્રીય એકતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો દાવો કરે છે, તો બીજી તરફ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અંગે કામ કરતી સંસ્થાઓ અને અન્ય નિરીક્ષકો લાંબા સમયથી ચીનમાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પરના નિયંત્રણ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે.હાલના અહેવાલો પરથી એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે ચેંગદૂમાં ધાર્મિક ઓળખ અંગેની કથિત તપાસ હવે હોસ્પિટલના કર્મચારીઓથી લઈને શાળાના વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના પરિવાર સુધી પહોંચી હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. જો આ પ્રક્રિયા વ્યાપક સ્તરે અમલમાં હોય તો તે ચીનમાં વ્યક્તિની ધાર્મિક ઓળખ અંગે સરકાર કેટલા ઊંડા સ્તરે માહિતી એકત્ર કરી રહી છે તે અંગે ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે.