યુદ્ધવિરામની વાતચીત અટવાતા અમેરિકાએ હોર્મુઝ મુદ્દે મોટો સંકેત આપ્યો છે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર લાંબી નાકાબંધી માટે અમેરિકા તૈયારી કરી રહ્યું હોવાના અહેવાલ વચ્ચે ઈરાન સાથેના તણાવ અને વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાને લઈને ચિંતા વધી છે.

‘જરૂર પડશે ત્યાં સુધી નૌકાદળ રહેશે’

પનામાની મુલાકાત દરમિયાન પીટ હેગસેથે સંકેત આપ્યો કે અમેરિકી નૌકાદળ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં સતત હાજરી જાળવી શકે છે. જહાજોને સમયાંતરે પરત બોલાવીને તેમની જગ્યાએ અન્ય જહાજો મોકલવામાં આવશે, જેથી નાકાબંધી લાંબા સમય સુધી ચાલુ રાખી શકાય. અમેરિકાની આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે વોશિંગ્ટન હાલમાં ઈરાન સામેના આર્થિક અને સૈન્ય દબાણમાં ઘટાડો કરવા તૈયાર નથી.

જૂનમાં કેટલીક પ્રતિબંધાત્મક કાર્યવાહી થોડા સમય માટે હળવી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ રાજદ્વારી ચર્ચામાં નોંધપાત્ર પરિણામ ન મળતાં ફરી કડક પગલાં લેવામાં આવ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

હોર્મુઝની ખાડીમાં ફરી વધી તંગદિલી

હોર્મુઝની ખાડી દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક છે. યુદ્ધ શરૂ થયું તે પહેલાં વિશ્વના કુલ તેલ અને પ્રવાહી કુદરતી ગેસના વેપારનો લગભગ પાંચમો હિસ્સો આ જ માર્ગ પરથી પસાર થતો હતો. એટલે હોર્મુઝમાં લાંબા સમય સુધી અવરોધ ઊભો થાય તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર પડી શકે છે.

ઈરાન સતત કહી રહ્યું છે કે તેની માંગણીઓ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી હોર્મુઝનો માર્ગ સંપૂર્ણ રીતે ખુલ્લો નહીં રહે. ઈરાનની મુખ્ય માંગણીઓમાં આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવાનો અને વિદેશમાં જમા થયેલી તેની સંપત્તિ સુધી પહોંચ આપવાનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગની સુરક્ષા પર અમેરિકાનું નિયંત્રણ જાળવી રાખવાની વાત કરી છે.

બે તેલ ટેન્કર પર હુમલાના અહેવાલથી ખળભળાટ

હોર્મુઝની ખાડીમાં તણાવ વધુ વધ્યો છે. અહેવાલો અનુસાર અબુ ધાબી નેશનલ ઓઈલ કંપની એટલે કે ADNOC દ્વારા સંચાલિત 2 જહાજો પર હોર્મુઝમાંથી પસાર થતી વખતે હુમલો થયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાતે આ ઘટનાની નિંદા કરી છે અને હુમલા માટે ઈરાનને જવાબદાર ઠેરવ્યું છે. UAEએ આ ઘટનાને વ્યાવસાયિક જહાજોની અવરજવર અને મુક્ત દરિયાઈ માર્ગના અધિકારનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે. આ ઘટનાથી હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા વેપારી જહાજોની સુરક્ષા અંગે પણ ચિંતા વધી છે.

હોર્મુઝમાં ટ્રાફિક ઘટતાં વૈશ્વિક વેપાર પર અસર

સંઘર્ષને કારણે હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. દરિયાઈ માર્ગ પરની આ અસ્થિરતાની સીધી અસર ઊર્જા અને વૈશ્વિક વેપાર પર પડી રહી છે. હોર્મુઝમાંથી તેલ અને ગેસના પરિવહનમાં ઘટાડો થવાથી વિશ્વના અનેક દેશો માટે ઊર્જા પુરવઠાની અનિશ્ચિતતા વધી શકે છે. ખાસ કરીને તે દેશો વધુ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે જે પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતો માટે મધ્ય પૂર્વના તેલ પર વધારે નિર્ભર છે.

IEAએ તેલ પુરવઠાના અંદાજમાં કર્યો મોટો ફેરફાર

આ સંઘર્ષની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજાર પર પણ દેખાઈ રહી છે. ઈન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી એટલે કે IEAએ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા અંગેના પોતાના અંદાજમાં ફેરફાર કર્યો છે. હવે એજન્સીએ ચાલુ વર્ષમાં વૈશ્વિક તેલ પુરવઠામાં દરરોજ 4.3 મિલિયન બેરલનો ઘટાડો થવાની આગાહી કરી છે. અગાઉ આ ઘટાડાનો અંદાજ 3.7 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસનો હતો. આ ફેરફાર દર્શાવે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષની અસર તેલ ઉત્પાદન અને સપ્લાય ક્ષમતા પર વધુ ગંભીર બની રહી છે.

તેલના ભાવ ઘટ્યા, પરંતુ ચિંતા યથાવત્

ગુરુવારે તેલના ભાવમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. તેનું એક કારણ વૈશ્વિક માંગમાં ઘટાડાની ચિંતા અને અમેરિકામાં ક્રૂડ ઓઈલના વધતા જથ્થાને માનવામાં આવે છે. પરંતુ મધ્ય પૂર્વમાં કોઈપણ નવા હુમલા અથવા હોર્મુઝમાં અવરોધના સમાચાર સાથે વૈશ્વિક બજારોમાં ફરી અસ્થિરતા આવી શકે છે. યમનમાં ઈરાન સમર્થિત હૂતી સંગઠને ડ્રોન દ્વારા સાઉદી અરામકોની એક રિફાઈનરીને નિશાન બનાવી હોવાના અહેવાલોએ પણ પ્રાદેશિક સંઘર્ષ વધુ ફેલાવાની ચિંતા વધારી છે.

લાંબું યુદ્ધ વૈશ્વિક મંદીનું જોખમ વધારી શકે

અર્થશાસ્ત્રીઓ ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો યુદ્ધ લાંબું ચાલશે અને ઊર્જા પુરવઠામાં સતત વિક્ષેપ રહેશે તો વૈશ્વિક આર્થિક વિકાસની ગતિ ધીમી પડી શકે છે. તેલ અને ગેસના ભાવમાં લાંબા સમય સુધી વધારો થાય તો મોંઘવારી વધી શકે છે અને અનેક દેશોની અર્થવ્યવસ્થાઓ પર દબાણ આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં વૈશ્વિક મંદીનું જોખમ પણ વધી શકે છે. હાલ યુદ્ધવિરામ અંગેની વાતચીતમાં ખાસ પ્રગતિ દેખાતી નથી. બીજી તરફ હોર્મુઝની ખાડીમાં નૌકાદળની નાકાબંધી અને વેપારી જહાજોની અવરજવર અંગે વધતા તણાવને કારણે વિશ્વના રોકાણકારો અને સરકારોની નજર હવે મધ્ય પૂર્વની આગામી ચાલ પર છે.